محمد مهدى ملايرى

450

تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )

و بنا به گفتهء اصطخرى او را با خاندان على از راه زناشويى خويشاوندى برقرار شد « 1 » . هرمزان پيوسته در مواردى كه عمر و مسلمانان براى تنظيم امور دولت نوخاستهء خود دچار سرگردانى مىشدند آنها را راهنمايى مىنمود . و بيش از هر چيز علم و اطلاع او دربارهء ادارهء امور و آيين كشوردارى مورد استفادهء مسلمانان قرار مىگرفت . تأسيس نخستين ديوان در اسلام به راهنمايى هرمزان نخستين ديوانى كه براى ثبت و ضبط اموال و تنظيم امور مالى مسلمانان به وجود آمد كه بعدها به نامهاى ديوان بيت المال و ديوان خرا ، نامگذارى شد و توسعه يافت در زمان عمر و به وسيلهء همين هرمزان تأسيس يافت . و نخستين دفتر ثبت و ضبط مجاهدان و سپاهيان هم كه به ديوان جند يا سپاه معروف شد باز در همين زمان و به وسيله هرمزان پايه‌گذارى شد . و بنا به رواياتى نخستين بارى هم كه اعراب مسلمان به اين مسأله توجه نمودند كه بايد براى ثبت و ضبط وقايع و اسناد ، تاريخ ثابت و پايدارى داشته باشند كه سال و ماه بر آنها مشتبه نشود باز در همين زمان عمر بود ، و براى اين كار راه و روشى انتخاب گرديد كه هرمزان از آيين ايرانيان براى آنها بيان نمود . ابن طقطقى در گفتار جامع و سودمندى تأسيس نخستين ديوان را در اسلام چنين شرح مىدهد : « در صدر اول مسلمانان همان سپاهيان بودند و جنگ ايشان هم براى دين بود نه براى دنيا . در ميان آنان نيز پيوسته كسانى يافت مىشدند كه بخشى از مال خود را در راه خير بذل مىكردند . و در مقابل يارى اسلام و پيغمبر خود هيچ‌گونه پاداشى جز از جانب خداوند چشم نمىداشتند . نه پيغمبر و نه ابو بكر هيچ كدام براى آنها وظيفه‌اى مقرر نكرده بودند ، ليكن چون به جهاد مىرفتند و مالى به غنيمت مىآوردند هريك بهره‌اى را كه دين براى او معين كرده بود

--> ( 1 ) . مسالك الممالك ، ص 140 .